Anatomia czaszki: kości czaszki
Czaszka (łac. cranium) ochrania mózg i narządy zmysłu, bierze udział w żuciu, mowie i oddychaniu oraz nadaje kształt twarzy.
Czaszka składa się 22 kości (nie licząc kosteczek słuchowych), które dzieli się na:
- mózgoczaszkę (łac. neurocranium) - styka się z mózgowiem i go osłania. -
- twarzoczaszkę (łac. viscerocranium) - zwana też trzewioczaszką.
Poszczególne kości czaszki połączone są szwami, które stanowią stałe połączenia.
Budowa czaszki człowieka: Mózgoczaszka
Mózgoczaszka, czyli część mózgowa czaszki składa się 8 kości:
- kości czołowej
- kości potylicznej
- kości klinowej
- kości sitowej
- dwóch kości skroniowych
- dwóch kości ciemieniowych
Kość czołowa stanowi przednią część mózgoczaszki i tworzy czoło oraz górną ścianę oczodołów. W jej obrębie widoczne są łuki brwiowe, guzy czołowe oraz kresa skroniowa, będąca miejscem przyczepu powięzi i mięśni.
Kość potyliczna znajduje się w tylnej części czaszki i otacza od tyłu mózgowie. Zawiera ona otwór wielki, czyli foramen magnum, przez który rdzeń kręgowy przechodzi w mózgowie.
Na zewnętrznej powierzchni kości potylicznej znajduje się guzowatość potyliczna zewnętrzna oraz kresy karkowe, będące miejscem przyczepu mięśni karku.
Kość klinowa leży centralnie w podstawie czaszki i przypomina kształtem motyla. Składa się z trzonu, skrzydeł większych, skrzydeł mniejszych oraz wyrostków skrzydłowych. W trzonie znajduje się siodło tureckie, w którym leży przysadka mózgowa. Kość klinowa bierze udział w budowie oczodołów, jamy nosowej oraz dołów czaszki. Przechodzi przez nią wiele ważnych nerwów i naczyń, a jej struktura ma kluczowe znaczenie dla stabilności całej czaszki.
Kość sitowa to niewielka, ale bardzo ważna struktura oddzielająca jamę nosową od jamy czaszki. Zbudowana jest z blaszki pionowej, która tworzy część przegrody nosa, blaszki sitowej, przez którą przebiegają włókna nerwu węchowego, oraz z labiryntów sitowych zawierających komórki powietrzne. Na jej górnej powierzchni znajduje się grzebień koguci będący miejscem przyczepu opony mózgowej twardej.
Kości ciemieniowe są dwiema kośćmi płaskimi, tworzącymi boczne i górne ściany sklepienia czaszki. Każda z nich ma kształt zbliżony do czworokąta i posiada powierzchnię zewnętrzną oraz wewnętrzną. Kości te pełnią istotną funkcję ochronną i stanowią dużą część powierzchni czaszki.
Kości skroniowe są parzyste i mają budowę złożoną. Każda z nich składa się z części łuskowej, bębenkowej, sutkowej i skalistej. Część skalista, zwana również piramidą kości skroniowej, zawiera narządy słuchu i równowagi, zarówno ucho środkowe, jak i wewnętrzne.
W obrębie kości skroniowej mieści się także otwór słuchowy zewnętrzny.
Twarzoczaszka
Twarzoczaszka stanowi przednią, dolną część czaszki i tworzy rusztowanie twarzy oraz ściany jam: nosowej, ustnej i częściowo oczodołów. Nadaje ona twarzy jej indywidualny kształt, a jednocześnie pełni kluczowe funkcje związane z oddychaniem, przyjmowaniem pokarmów, artykulacją mowy i ekspresją mimiczną.
Twarzoczaszka składa się z czternastu kości:
- kości nosowe
- szczęka
- jarzmowe
- łzowe
- podniebienne
- małżowiny nosowe dolne
- żuchwa - jest najmocniejszą kością twarzoczaszki i jedyną ruchomą kością czaszki, zawiera zębodoły dla zębów dolnych oraz tworzy staw skroniowo-żuchwowy
- lemiesz - wchodzi w skład przegrody nosa.
Twarzoczaszka połączona jest z mózgoczaszką za pomocą licznych szwów, a jej poszczególne kości łączą się ze sobą w sposób bardzo ścisły, co tworzy stabilną, ale zarazem elastyczną strukturę. Wraz z wiekiem, szczególnie w starszym wieku i przy utracie zębów, może dochodzić do zaniku wyrostków zębodołowych, co powoduje zmiany w wyglądzie twarzy i jej proporcjach.
Do kości zarówno mózgoczaszki jak i twarzoczaszki zalicza się:kość sitową
- kość klinową
- kość skroniową
Szwy czaszki
Szwy czaszki to połączenia łącznotkankowe między kośćmi czaszki. Zbudowane są z tkanki łącznej włóknistej, która ściśle łączy brzegi sąsiednich kości, umożliwiając jedynie bardzo niewielki, elastyczny ruch między nimi.
Z anatomicznego punktu widzenia brzegi kości tworzące szew posiadają charakterystyczne, nieregularne wypustki i zagłębienia, które zazębiają się ze sobą niczym elementy układanki. Taka budowa zwiększa wytrzymałość połączenia i zapobiega przesuwaniu się kości względem siebie. W miejscu szwu nie ma typowej chrząstki ani jamy stawowej, jak w stawach ruchomych - kości łączą się bezpośrednio za pomocą zwartej tkanki łącznej, co czyni to połączenie sztywnym, lecz jednocześnie zdolnym do stopniowego kostnienia wraz z
wiekiem.
Funkcje szwów
- umożliwiają wzrost czaszki u dzieci
- zwiększają wytrzymałość mechaniczną
- chronią mózg przed urazami
- stabilizują twarzoczaszkę
Wyróżnia się szwy mózgoczaszki:
- szew czołowy - kostnieje w dzieciństwie,
- strzałkowy - kostnieje ok. 20-30 roku życia,
- szew wieńcowy - kostnieje ok. 30-40 roku życia,
- szew węgłowy - kostnieje ok. 40-50 roku życia,
Szwy podstawy czaszki:
- szew klinowo-czołowy
- szew klinowo-ciemieniowy
- szew klinowo-łuskowy
- szew potyliczno-sutkowy
Szwy twarzoczaszki:
- szew jarzmowo-skroniowy
- szew jarzmowo-szczękowy
- szew międzynosowy
- szew czołowo-nosowy
- szew szczękowo-nosowy
- szew podniebienno środkowy
- szew poprzeczny podniebienia
Rozwój kości czaszki u niemowląt i dzieci
U noworodka i niemowląt czaszka znacząco różni się od czaszki osoby dorosłej. Jej budowa jest bardziej elastyczna, a poszczególne kości nie są jeszcze trwale zrośnięte. Jest to przystosowanie do życia płodowego, samego porodu oraz intensywnego wzrostu mózgowia, który w pierwszych latach życia przebiega wyjątkowo szybko. W efekcie mózgoczaszka u niemowlęcia jest stosunkowo duża w porównaniu do twarzoczaszki.
Kości sklepienia czaszki, zwłaszcza kości ciemieniowe i czołowa, są cienkie, bogate w substancję gąbczastą i nie są w pełni zmineralizowane. Pomiędzy nimi znajdują się szerokie szwy oraz charakterystyczne, błoniaste przestrzenie zwane ciemiączkami. Są one zbudowane z tkanki łącznej włóknistej i stanowią miejsca, w których zbiegają się kilka szwów czaszkowych.
Ciemiączko
Ciemiączka to łącznotkankowe płyty pomiędzy “okrywającymi je wyspami kostnymi” czaszki noworodka i małego dziecka.
Najważniejsze ciemiączka u noworodka:
- ciemiączko przednie - jest największe i ma kształt rombu. Znajduje się na skrzyżowaniu szwu strzałkowego z szwami wieńcowymi, między kością czołową a obiema kośćmi ciemieniowymi. Zamyka się stosunkowo późno, zwykle między 18 a 24 miesiącem życia, chociaż u niektórych dzieci może to trwać do 36 miesiąca.
- ciemiączko tylne - jest znacznie mniejsze i ma kształt trójkąta. Znajduje się na połączeniu szwu strzałkowego i węgłowego, między kośćmi ciemieniowymi a kością potyliczną. Zamyka się wcześnie - zwykle około 2-3 miesiąca życia.
- ciemiączka boczne - położone są po bokach czaszki, w miejscu styku kości ciemieniowej, skroniowej i potylicznej. Zwykle zanikają i ulegają zamknięciu między 6 a 12 miesiącem życia. Niektóre dane mówią nawet o 18 miesiącu życia.
- ciemiączka klinowe - znajduje się w okolicy skroniowej, na styku kości czołowej, ciemieniowej, skroniowej i klinowej. Zamykają się również około 6 miesiąca życia.
Po 2-3 roku życia dochodzi do stopniowego pogrubienia i mineralizacji kości czaszki. Szwy pozostają widoczne, lecz stają się coraz węższe i bardziej zazębione. Nadal jednak pozostają funkcjonalne i pozwalają na rozwój aż do okresu dojrzewania, kiedy tempo wzrostu czaszki
Bibliografia:
- Adam Bochenek, Michał Reicher, Anatomia człowieka. Tom I. Anatomia ogólna. Kości, stawy i więzadła, mięśnie, wyd. XIII, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2019,
- Richard L. Drake, A. Wayne Vogl, Adam W.M. Mitchell, Gray anatomia. Podręcznik dla studentów. T. 1, wyd. IV, Wrocław: Edra Urban & Partner, 2020
Łagodne położeniowe zawroty głowy (BPPV): Dowiedz się więcej o tym najczęstszym schorzeniu ucha. Sprawdź, jak rozpoznać objawy i jak leczyć nagły, napadowy zawrót głowy.
9.02.2026
Cukrzyca a bóle mięśni, stawów i kości? Sprawdź, jak cukrzycowy zawał mięśniowy, neuropatia cukrzycowa i hiperostoza wpływają na układ ruchu jako powikłanie cukrzycy.
24.07.2025
Reumatoidalne zapalenie stawów to choroba autoimmunologiczna dotykająca miliony ludzi na świecie. Poznaj objawy, metody diagnostyczne i metody leczenia RZS.
12.02.2024