Łagodne napadowe położeniowe zawroty głowy (BPPV): objawy, diagnostyka i leczenie. Przykłady ćwiczeń
Etiologia łagodnych położeniowych zawrotów głowy
Po raz pierwszy termin BPPV (BPPV – Benign Paroxysmal Positional Vertigo) został opisany przez Roberta Barany’ego w 1921 roku. Natomiast do powszechnego stosowania wszedł około 80 lat temu dzięki Margaret Dix i Charlesa Hallpike’- lekarzy z Królewskiego Szpitala Neurologicznego w Londynie. Opisali oni liczną grupę chorych z BPPV, ale także - co najważniejsze opracowali test, który po dzień dzisiejszy jest złotym standardem w ustaleniu klasycznej (najczęstszej) postaci BPPV. Dotyczy ona problemów z otolitami w kanale półkolistym tylnym.
Przyczyna zawrotów napadowych położeniowych
BPPV spowodowane jest przemieszczeniem się drobin krystalicznych w uchu wewnętrznym (otolitów, otokonii) z plamki łagiewki (części narządu przedsionkowego) do kanałów półkolistych — najczęściej do kanału tylnego. Ruch tych cząstek przy zmianie pozycji ciała, a dokładniej głowy powoduje nieprawidłowe pobudzenie receptorów przedsionkowych, co daje wrażenie wirowania.
Łagodne napadowe położeniowe zawroty głowy - objawy
Objawy BPPV pojawiają się zwykle nagle i są wywoływane przez określone zmiany pozycji głowy — na przykład odwrócenie się w łóżku, pochylenie się, spojrzenie w górę. Charakterystyczne są krótkie, silne epizody wirowych zawrotów głowy trwające od kilku sekund do kilkudziesięciu sekund, często towarzyszą im nudności i niekiedy oczopląs. Pomiędzy napadami pacjenci zwykle czują się względnie dobrze, choć mogą utrzymywać się łagodne zaburzenia równowagi, uczucie niestabilności czy niepewność przy chodzeniu.
Typowe objawy to:
1. Krótkie, intensywne i nagłe zawroty głowy (do 30 sekund). Pojawiają się nagle, prowokowane określonym ruchem i położeniem głowy:
- patrzenie w górę np. sięganie po coś, wieszanie firan
- patrzenie w dół np. do szuflady
- położenie się na jednym boku
- przewracanie się w łóżku
- schylanie się
- gwałtowne odwrócenie głowy
2. Oczopląs
Może wystąpić podczas ataku łagodnych położeniowych zawrotów głowy, ale nie musi.
3. Nudności, niekiedy wymioty
Nie występują zawsze.
4. Brak objawów neurologicznych
BPPV nie powoduje zaburzeń mowy, osłabienia kończyn, zaburzeń czucia ani omdleń.
Diagnostyka BPPV
Wywiad
Lekarz lub fizjoterapeuta przeprowadza szczegółowy wywiad z Pacjentem, w szczególności dotyczący objawów towarzyszących zawrotom głowy:
- ile trwają zawroty głowy?
- kiedy się pojawiają?
- czy zawroty występują po wykonaniu określonego ruchu?
- czy towarzyszą im inne objawy?
Oprócz objawów medyk będzie pytał o choroby współistniejące, sprawdzi także postawę ciała.
Testy diagnostyczne
Specjalista przeprowadzi testy diagnostyczne, które mają na celu potwierdzenie lub wykluczenie łagodnych napadowych położeniowych zawrotów głowy.
Diagnostyka różnicowa łagodnych napadowych położeniowych zawrotów głowy
Oprócz samych BPPV na zawroty głowy mogą mieć wpływ takie czynniki jak problemy z odcinkiem szyjnym kręgosłupa (w szczególności spłycona lub zniesiona lordoza szyjna) oraz bruksizm.
Objawy mogą pochodzić także z innych schorzeń takich jak:
- zapalenie nerwu przedsionkowego,
- choroba Ménière’a,
- udar pnia mózgu,
- migrena przedsionkowa,
- zaburzenia naczyniowe szyjne
Badania obrazowe (np. rezonans magnetyczny głowy MRI czy tomografia komputerowa) wykonuje się tylko przy niepokojących objawach (tzw. red flags).
Metody leczenia łagodnych napadowych pozycyjnych zawrotów głowy
1. Manewry repozycyjne (podstawowe leczenie)
Podstawą leczenia jest wykonanie przez specjalistę manewrów repozycyjnych. Ich celem jest przesunięcie otolitów z kanału półkolistego z powrotem do łagiewki.
Najczęściej stosowane techniki:
- manewr Epleya
- manewr Semonta (liberatory)
- manewr Lemperta (barbecue roll)
Skuteczność terapii jest bardzo wysoka. Czasami wystarczy wykonanie jednego manewru, czasami kilku, aby objawy ustąpiły.
2. Terapia ruchem
Habituacja, czyli stopniowe wyciszanie nieistotnego (zawrotów) bodźca, aby zmniejszyć reaktywność układu przedsionkowego na ruch. Pacjent wykonuje powtarzalne ruchy, które wywołują lekkie zawroty, ale nie są bardzo nasilone. Dzięki systematyczności mózg „uczy się”, że dany ruch nie jest zagrożeniem i zmniejsza intensywność nieprawidłowych reakcji błędnika.
Przykłady ćwiczeń habituacyjnych:
- powtarzalne ruchy głowy w prawo/lewo, góra/dół
- siadanie i wstawanie z ruchami głowy
- kładzenie się i podnoszenie z łóżka, także na stronę objawową
- obracanie się w łóżku
Stabilizacja spojrzenia (vestibulo-ocular reflex - VOR)
Celem jest poprawa współpracy błędnika z ruchami gałek ocznych. Pacjent ćwiczy utrzymanie ostrego obrazu podczas ruchu głowy.
Przykłady:
- patrzenie na nieruchomy punkt - ruszanie głową w prawo/lewo, góra/dół
- patrzenie na ruchomy punkt - ruch głowy w przeciwnym kierunku
- stopniowe zwiększanie prędkości ruchu i trudności (stanie, chodzenie, podłoże niestabilne)
Trening równowagi - dla poprawy kontroli posturalnej i kompensacji ze strony układu nerwowego.
Polega na stopniowe utrudnieniu zadań związanych z utrzymaniem stabilności np.
- stanie w rozkroku
- stanie na jednej nodze
- chód po linii
- ćwiczenia na niestabilnym podłożu (poduszki sensoryczne)
- zadania z dodatkowymi bodźcami: ruch głowy, zamknięte oczy, zmienne tło
Dlaczego terapia ruchem pomaga w BPPV?
Choć podstawą leczenia są manewry repozycyjne, terapia ruchem:
- pomaga przyspieszyć proces adaptacji mózgu,
- redukuje lęk ruchowy i unikanie ruchów,
- zmniejsza ryzyko nawrotów,
- poprawia orientację przestrzenną i balans.
3. Edukacja pacjenta
Problem BPPV może czasami nawracać - kilka razy w roku lub co kilka lat.
- typowe są nawroty (do 30% w ciągu roku),
- początkowo należy unikać pozycji leżącej i spania na zajętej stronie
- jeżeli zawroty powrócą lub zmienią charakter (ciągłe, z objawami neurologicznymi) należy ponownie skonsultować się ze specjalistą.
4. Leczenie farmakologiczne
Leki (np. betahistyna) nie leczą BPPV, natomiast mogą łagodzić objawy takie jak nudności. Standardem leczenia jest terapia manualna błędnika.
Porady praktyczne
- Unikać gwałtownych ruchów głową i nagłych pozycji w czasie ostrego napadu.
- Przy przewracaniu się w łóżku robić to powoli; można spać z lekko uniesioną głową pierwszej nocy po manewrze.
- Warto skonsultować się ze specjalistą rehabilitacji przedsionkowej, zwłaszcza przy nawracających problemach.
Podsumowując, BPPV jest częstą i zwykle dobrze leczącą się przyczyną krótkotrwałych zawrotów głowy; właściwe rozpoznanie i zastosowanie manewrów repozycyjnych często pozwalają szybko przywrócić komfort życia. BPPV to zaburzenie mechaniczne, które diagnozuje się testami położeniowymi i leczy manewrami repozycyjnymi. Efekty są szybkie, a terapia ruchem wspiera pełny powrót do funkcji i redukuje ryzyko nawrotów.
Piśmiennictwo:
1. Bień, S. (2017). Diagnostyka i leczenia łagodnych napadowych zawrotów głowy ze zmiany położenia–stan aktualny. Polski Przegląd Otorynolaryngologiczny, 6(4), 29-38.
Cukrzyca a bóle mięśni, stawów i kości? Sprawdź, jak cukrzycowy zawał mięśniowy, neuropatia cukrzycowa i hiperostoza wpływają na układ ruchu jako powikłanie cukrzycy.
24.07.2025
Reumatoidalne zapalenie stawów to choroba autoimmunologiczna dotykająca miliony ludzi na świecie. Poznaj objawy, metody diagnostyczne i metody leczenia RZS.
12.02.2024
Kolorowe, elastyczne taśmy do kinesiotapingu naklejane na skórę można zobaczyć na ciałach sportowców, amatorów sportu, a nawet osób starszych. Ale czym dokładnie jest kinesiotaping, jak działa i jakie są wskazania do stosowania plastrów kinesio?
16.01.2024