Przewlekła obturacyjna choroba płuc, czyli POChP – przyczyny, objawy i sposoby leczenia

POCHP to postępująca choroba układu oddechowego, charakteryzująca się trwałym ograniczeniem przepływu powietrza przez drogi oddechowe. Ograniczenie to jest zazwyczaj nieodwracalne lub tylko częściowo odwracalne i ma tendencję do stopniowego pogarszania się.

W chorobie tej występują także istotne zmiany pozapłucne takie jak:

• zaburzenia stanu odżywienia
• zaburzenia funkcji mięśni szkieletowych
• inne następstwa układowe

Przyczyniają się one do ciężkości choroby i stanu pacjenta.  

POChP to choroba przewlekła, do której zalicza się głównie:

• przewlekłe zapalenie oskrzeli
• rozedmę płuc

Choroba ta znacząco wpływa na jakość życia, powodując duszność, kaszel, zmniejszoną tolerancję wysiłku, a w zaawansowanych stadiach - niewydolność oddechową.

Przyczyny POChP 

Jedną z głównych przyczyn POChP jest wieloletnia ekspozycja na szkodliwe cząstki i gazy, zwłaszcza:

• palenie papierosów (ok. 80-90% przypadków) oraz bierne palenie (wdychanie dymu tytoniowego)
• zanieczyszczenia powietrza (smog, spaliny, dym z palenisk domowych)
• czynniki zawodowe (pyły, chemikalia i opary)
• predyspozycje genetyczne - niedobór alfa-1-antytrypsyny
• nawracające infekcje dróg oddechowych w dzieciństwie

Czynniki te mogą wpływać na rozwój POChP.

Objawy POCHP

W chorobie POChP dzieli się pacjentów na pink puffer (różowy dmuchacz) i blue bloater (siny sapacz) ze względu na różnicę objawów.  

Typ pink puffer jest charakterystyczny dla POChP u pacjentów z przewagą rozedmy płuc. Najczęstsze i charakterystyczne objawy to: 

• duszność - bardzo nasilona już od wczesnych stadiów. Na początku pojawia się przy wysiłku, a z czasem także w spoczynku.
• zmniejszona tolerancja na wysiłek fizyczny
• świszczący oddech
• uczucie braku powietrza i przyśpieszony oddech
• utrata masy ciała
• zwykle mało wydzieliny
• mało produktywny kaszel
• skóra różowa - brak sinicy

Pacjent zazwyczaj staje się bardzo szczupły, wręcz wychudzony, oddycha przez “zasznurowane usta”, ma beczkowaty kształt klatki piersiowej. Widoczne może być napięcie mięśni oddechowych w okolicy szyi, barków i przestrzeni międzyżebrowych.

Typ blue bloater jest charakterystyczny dla pacjentów z przewagą przewlekłego zapalenia oskrzeli. Najczęstsze objawy to: 

• przewlekły, produktywny kaszel - często z odkrztuszaniem plwociny
• częste infekcje dróg oddechowych  
• sinica - niebieskawe zabarwienie skóry i ust
• uczucie ucisku w klatce piersiowej
• mniejsza duszność niż w typie pink puffer
• skłonności do obrzęków związane z sercem płucnym

Ten pacjent często ma masywną budowę ciała lub z nadwagą, skóra i wargi są z niebieskim zabarwieniem. Widoczne mogą być obrzęki kończyn dolnych. Często występują palce pałeczkowate.  

Serce płucne

Serce płucne to termin pojawiający się w przebiegu POChP. Polega na powiększeniu i niewydolności prawej komory serca, która powstaje wtórnie do chorób płuc i naczyń płucnych.  W zdrowych płucach krew przepływa bez oporu.

W POChP i innych chorobach płuc dochodzi do:

• przewlekłego niedotlenienia (hipoksji)
• przewlekłego zwężenia naczyń płucnych
• zniszczenia części łożyska naczyniowego

To powoduje wzrost ciśnienia w tętnicy płucnej (nadciśnienie płucne). Prawa komora serca musi pompować krew z coraz większą siłą - najpierw się powiększa (przerost), a z czasem ulega niewydolności. Serce płucne częściej rozwija się w typie blue bloater (przewlekłe zapalenie oskrzeli), ponieważ: 

• występuje długotrwała hipoksja
• częste są infekcje
• szybciej rozwija się nadciśnienie płucne 

W typie pink puffer pojawia się zazwyczaj później. 

Jakie są przyczyny zaburzeń stanu odżywienia w POChP? 

Uważa się, że jest to aspekt wieloczynnikowy, który obejmuje:

• niedotlenienie tkanek,
• starzenie się,  
• brak aktywności fizycznej,  
• zwiększenie spoczynkowego tempa metabolizmu,  
• przewlekłe procesy zapalne,  
• wpływ niektórych leków (kortykosteroidów) oraz przewagę katabolizmu nad anabolizmem 

Niedożywienie to najczęstsze zaburzenie odżywienia u chorych na POChP, w szczególności w zaawansowanej postaci POChP.  

Z czego wynika niedożywienie w POChP?

• ograniczone spożycie pokarmów (nasilenie duszności po posiłku, duszność utrudniająca przyjmowanie posiłków),
• zwiększone zapotrzebowanie organizmu na składniki odżywcze - wskutek przewlekłego stanu zapalnego, duszności i kaszlu, powodujące zwiększoną pracę mięśni oddechowych i zwiększony wydatek energetyczne.

Niedożywienie lub utrata masy ciała dotyczą 10–15% pacjentów z łagodnym lub umiarkowanym stadium POChP oraz aż 50% pacjentów w zaawansowanym stadium choroby. 

Chorzy na POChP najczęściej są niedożywieni białkowo - energetycznie (PEM, protein-energy malnutrition). Objawia się to zbyt małym spożyciem produktów bogatych w białko i energię.  

Ważne

Mięśnie szkieletowe, przepona oraz mięśnie międzyżebrowe dostarczają większości białek podczas głodu, dlatego też niedożywienie związane z utratą mięśni jest jedną z przyczyn dalszych powikłań u osób chorych na POChP i jest bardzo powiązane ze zwiększonym ryzykiem zgonu.

Diagnostyka przewlekłej obturacyjnej choroby płuc

Rozpoznanie POChP opiera się na:

• wywiadzie,
• badaniu przedmiotowym,
• badaniach czynnościowych płuc,
• badaniach obrazowych,
• badaniach laboratoryjnych.

Złotym standardem diagnostycznym jest spirometria. Spirometria to podstawowe badanie spirometryczne przy podejrzeniu POChP, jest ono nieinwazyjne i mierzy się objętość i przepływ powietrza w płucach podczas wdechu i wydechu.  

Podczas badania mierzona jest:

• Objętość wydechowa w 1. sekundzie (FEV1) – ilość powietrza wydychanego w pierwszej sekundzie wydechu.
• Pojemność życiowa wymuszona (FVC) – całkowita ilość powietrza wydychanego podczas maksymalnego wydechu.
• Wskaźnik FEV1/FVC – stosunek FEV1 do FVC, kluczowy w diagnostyce POChP.

Badania obrazowe jakie się wykorzystuje się w diagnostyce POChP to:

• RTG klatki piersiowej - może wykazać cechy rozedmy, spłaszczoną przeponę i powiększenie serca - serce płucne
• Tomografia komputerowa - dokładniej obrazuje rozedmę, zniszczenia miąższu płuc i inne choroby płuc.
• Dodatkowo często zleca się badania krwi - morfologię, a także korzysta się z testów takich jak test 6-minutowego marszu.  

Najważniejszym badaniem w diagnostyce POChP jest spirometria. Pozostałe badania służą do potwierdzenia, określenia stopnia zaawansowania, wykrycia powikłań (np. serce płucne). POChP rozpoznaje się, gdy:

• występują przewlekłe objawy - kaszel, duszność, plwocina
• obecne jest narażenie na czynniki ryzyka
• FEV1/FVC < 0,7 po leku rozkurczającym

Stadia zaawansowania POChP

Stopnie zaawansowania POChP określa się głównie na podstawie wyniku spirometrii (FEV1 po leku rozszerzającym oskrzela) oraz nasilenia objawów i liczby zaostrzeń. 

Klasyfikacja spirometryczna:

• I stadium (lekka) - FEV1 (%wartości należne) ≥ 80%, chory zwykle jest nieświadomy choroby, objawy to przewlekły kaszel i odpluwanie plwociny, 
• II stadium (umiarkowana) - FEV1 <80% i ≥50%, pojawia się duszność wysiłkowa, chory w tym stadium zazwyczaj zgłasza się do lekarza,
• III stadium (ciężka) - FEV1 <50% i ≥ 30%, duszność się nasila, zmniejsza się wydolność i dodatkowo pojawiają się nawracające zaostrzenia choroby,
• IV stadium (bardzo ciężka) - FEV1 <30%, rozwija się serce płucne, pacjent jest niewydolny oddechowo, a także pojawia się duszność spoczynkowa i częstsze zaostrzenia.

Leczenie POChP

Po diagnostyce i rozpoznaniu POChP lekarz ustala z pacjentem odpowiednią metodę leczenia, natomiast przewlekła obturacyjna choroba płuc ma charakter nieodwracalny i postępujący. Zdiagnozowanego POChP nie da się wyleczyć, ale można  złagodzić objawy, spowolnić postęp choroby, zmniejszyć liczbę zaostrzeń, a także poprawić jakość życia.  

Najważniejszym pierwszym krokiem w leczeniu jest zmiana stylu życia, tak aby czynniki ryzyka takie jak palenie tytoniu nie powodowało postępowanie objawów. Stosuje się:

• terapię nikotynową (plastry, gumy, spray),
• wsparcie psychologiczne.

Leczenie farmakologiczne POChP

Leczenie farmakologiczne w POChP działa jedynie poprzez złagodzenie objawów i poprawę wydolności. Lekarz dobiera odpowiednio do każdego pacjenta jakie leki użyje i w jakich dawkach. Stosuje się:

• leki rozszerzające oskrzela np. sterydy wziewne
• leki przeciwzapalne
• glikokortykosteroidy
• antybiotyki przy infekcjach 
• leki wykrztuśne

Tlenoterapia w leczeniu POChP

Tlenoterapia polega na podawaniu pacjentowi dodatkowego tlenu w celu poprawy utlenowania organizmu i zmniejszenia objawów niedotlenienia.

Cele przewlekłej tlenoterapii to:

• zwiększenie stężenia tlenu we krwi (PaO₂, SpO₂)
• zmniejszenie duszności
• poprawa tolerancji wysiłku
• zmniejszenie obciążenia serca (szczególnie prawej komory)
• poprawa jakości i długości życia.

W ciężkich przypadkach z zaostrzeniem POChP, u których dotychczasowe leczenie nie było skuteczne stosuje się wentylację mechaniczną. Wskazania do wentylacji inwazyjnej to:

• ciężka duszność
• ciężka hipoksemia
• zatrzymanie oddechu
• hipotonia, wstrząs
• zaburzenia świadomości
• niepowodzenie nieinwazyjnej wentylacji mechanicznej.

Fizjoterapia w POChP

Rehabilitacja stanowi jeden z najważniejszych niefarmakologicznych elementów leczenia przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP). Jej celem jest poprawa wydolności oddechowej i fizycznej, zmniejszenie duszności oraz poprawa jakości życia pacjenta.

Fizjoterapia powinna być wdrażana w każdym stadium choroby, z wyjątkiem okresu zaostrzenia.  

Jednym z podstawowych elementów rehabilitacji w POChP jest fizjoterapia oddechowa. Obejmuje ona naukę prawidłowych wzorców oddychania, takich jak oddychanie przeponowe oraz oddychanie przez „zasznurowane usta”, które zmniejsza uczucie duszności i poprawia efektywność wymiany gazowej.  

Kolejnym niezwykle ważnym elementem rehabilitacji jest trening wysiłkowy. Jest on zawsze dostosowywany do możliwości chorego i rozpoczyna się od niewielkich obciążeń, które stopniowo są zwiększane. Najczęściej stosuje się marsz, trening na rowerze stacjonarnym, ćwiczenia wzmacniające mięśnie kończyn górnych i dolnych oraz ćwiczenia poprawiające równowagę i koordynację. Regularna, umiarkowana aktywność fizyczna pozwala poprawić tolerancję wysiłku, zmniejszyć szybkie męczenie się i zwiększyć samodzielność pacjenta w czynnościach dnia codziennego. 

Rehabilitacja może być prowadzona zarówno w warunkach szpitalnych, ambulatoryjnych, jak i domowych. Najważniejsza jest jej regularność oraz długofalowy charakter. Nawet proste, codzienne spacery, systematyczne wykonywanie ćwiczeń oddechowych i utrzymywanie aktywnego trybu życia mają ogromne znaczenie w spowalnianiu postępu choroby.

Sposób odżywiania w POChP - dlaczego to takie ważne? 

Występuje kilka czynników związanych z żywieniem, które mają związek z powstaniem POChP z powodu ich prawdopodobnego wpływu na stan zapalny, aktywność mięśni gładkich dróg oddechowych i na reakcje enzymatyczne związane z transmisją nerwowo-mięśniową.  

Te czynniki to:

• niedobór witamin antyoksydacyjnych,  
• niskie spożycie kwasów omega-3,
• wyższe spożycie kwasów omega-6, żywności przetworzonej i soli,
• kwasy omega-3 - wspierają kontrolowanie stanu zapalnego, natomiast wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-6 spożywane w zbyt dużych ilościach, ułatwiają rozwój stanu zapalnego.
• przeciwutleniacze, czyli witamina E, C, betakaroten, ubichinon, flawonoidy, kwercetyna i selen, “walczą” z wolnymi rodnikami tlenowym, które mogą być szkodliwe dla komórek i mogą się przyczyniać do zapalenia. Występują one w żywności.  
• częste spożycie owoców (tj. jabłka, gruszki, winogrona) może obniżyć częstość występowania kaszlu wykrztuśnego.
• flawonoidy występujące w warzywach i owocach działają jako czynnik przeciwzapalny w płucach - ich częste spożywanie wiąże się z lepszą czynnością płuc.  
• ochronne działanie warzyw i owoców może być również związane z występowaniem w nich dużych dawek witaminy A, którą uznano za witaminę zmniejszającą ryzyko wystąpienia POChP
• w USA przeprowadzono badanie na mężczyznach w wieku 45 lat lub starszych, które wykazało, że częste spożycie mięsa peklowanego było powiązane z niższymi wartościami FEV1, FEV1/FVC (natężona pojemność życiowa, forced vital capacity) i zwiększało ryzyko wystąpienia POChP.  Wędliny są bogate w azotyny mogą powodować uszkodzenie płuc przez ich wpływ na tkankę łączną w płucach. (Jiang R et al., 2007). Z badań wynikało także, że osoby, które częściej jadły wędliny niż inne produkty spożywcze miały niższe spożycie witaminy C, betakarotenu.
• przeciwutleniacze zawarte w żywności mogą chronić płuca przed wolnymi rodnikami występującymi w dymie papierosowym, w szczególności czarna herbata, która jest  bogatym źródłem przeciwutleniaczy. Według Weisburger i Chung (2002) liczba polifenoli występująca w 4 filiżankach herbaty (ok. 600 ml) jest niewystarczająca, aby zapewnić działanie prewencyjne w chorobach przewlekłych. Aby czarna herbata mogła wpłynąć prewencyjnie na choroby przewlekłe jej spożycie musiałoby wzrosnąć do ok 6–10 (960–1600 ml) filiżanek herbaty dziennie może powodować mniejsze ryzyko wielu chorób przewlekłych.  
• magnez - warto spożywać, ponieważ bierze on udział w utrzymaniu potencjału elektrycznego przez komórkę. Może może mieć bezpośrednie działanie na mięśnie gładkie oskrzeli, powodując rozszerzenie dróg oddechowych. Produkty bogate w magnez to: produkty zbożowe, orzechy, warzywa zielone i przetwory mleczne.

Czego unikać przy POChP?

• sól - może predysponować do rozwoju chorób dróg oddechowych, szczególnie ich nadreaktywności.

Sumując, zalecenia żywieniowe u osób chorych na POChP to dietę o niskiej zawartości tłuszczu, wysokiej zawartości błonnika pokarmowego, bogata w węglowodany złożone, duże ilości warzyw i owoców. Zalecenia żywieniowe u chorych w zaawansowanym stadium POChP powinno się ustalać indywidualnie dla każdego chorego, uwzględniając w szczególności stopień niedożywienia.  

Bibliografia:

1. AL Wachami et al “Estimating the global prevalence of chronic obstructive pulmonary disease (COPD): a systematic review and meta-analysis” (2024)
2. Jiyoung Shin et al “Survival benefit of inhaled corticosteroids in patients with chronic obstructive pulmonary disease: a nationwide cohort study” (2024)
3. Zhang H, Hu D, Xu Y, Wu L, Lou L. “Effect of pulmonary rehabilitation in patients with chronic obstructive pulmonary disease: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials” (2022)
4. Posłuszna, D., & Doboszyńska, A. (2011). Ocena stanu odżywienia u chorych na przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP) oraz wpływ diety na ryzyko jej wystąpienia. Pneumonologia i Alergologia Polska, 79(2), 109-108. 

MOŻE CIĘ TAKŻE ZAINTERESOWAĆ

Pozasercowe bóle w klatce piersiowej: objaw, najczęstsze przyczyny i diagnostyka

Pozasercowe bóle w klatce piersiowej? Poznaj objaw, najczęstsze przyczyny bólu (płucny, kardiologiczny i inne). Dowiedz się więcej o diagnostyce przyczyn bólu.

11.08.2025

Zespół bolesnego barku – przyczyny schorzenia, objawy i fizjoterapia

Zespół bolesnego barku: poznaj przyczyny, objawy i skuteczną fizjoterapię barku. Samoistny ból barku? Sprawdź, jak leczyć to schorzenie!

14.07.2025

Kinesiotaping, czyli plastrowanie dynamiczne – wskazania, zastosowanie i efekty

Kolorowe, elastyczne taśmy do kinesiotapingu naklejane na skórę można zobaczyć na ciałach sportowców, amatorów sportu, a nawet osób starszych. Ale czym dokładnie jest kinesiotaping, jak działa i jakie są wskazania do stosowania plastrów kinesio?

13.06.2024