Tendinopatia ścięgna: terapia ruchem w leczeniu tendinopatii
Czym jest tendinopatia?
Tendinopatia jest to przewlekłe przeciążeniowe uszkodzenie ścięgna, w którym dominują zmiany degeneracyjne. Więcej na temat tendinopatii pisaliśmy tutaj. Współczesna rehabilitacja w przypadku tendinopatii skupia się na ćwiczeniach i modyfikacji obciążenia ścięgna.
Dla przypomnienia - ścięgna to specjalne struktury włóknisto-elastyczne, które łączą mięsień z kością. Są istotne dla efektywnego przenoszenia siły i umożliwiają płynny ruch. Pomimo tej niezwykle istotnej funkcjbiomechanicznej ulegają przeciążeniom i zmianom degeneracyjnym.
Wcześniej zmiany w ścięgnach interpretowano jako stan zapalny, a leczenie było ukierunkowane na odpoczynek i redukcję zapalenia. Współcześnie uważa się, że są to zaburzenia niezapalne, ale mechaniczne w obrębie macierzy zewnątrzkomórkowej spowodowane głównie przeciążeniem mechanicznym. Na tym etapie ważna jest redukcja stresu mechanicznego, wsparcie adaptacji tkanki i zapobieganie kolejnym uszkodzeniom.
W kolejnych etapach ważne jest czasowo nie obciążać nadmiernie ścięgna i prowadzić kontrolowane obciążenie. Brak rehabilitacji może prowadzić do dalszej degeneracji ścięgna.
Objawy tendinopatii
- Ból: główny objaw — zwykle nasilający się stopniowo, związany z obciążeniem ścięgna. Początkowo pojawia się tylko podczas aktywności (ból wysiłkowy), w miarę postępu choroby może występować także w spoczynku i nocą.
- Tkliwość przy dotyku: bolesność punktowa w przebiegu ścięgna lub w miejscu przyczepu ścięgna do kości.
- Sztywność: szczególnie sztywność poranna lub po okresie bezruchu — krótkotrwałe „zastane” uczucie i ograniczenie ruchu.
- Osłabienie siły: trudności z wykonywaniem ruchów angażujących chore ścięgno (np. chwytanie, unoszenie, bieganie).
- Bolesne ograniczenie zakresu ruchu: pełny zakres ruchu może być osiągany z bólem lub nieosiągalny z powodu dyskomfortu.
- Obrzęk i pogrubienie ścięgna: w przewlekłych przypadkach widoczne lub wyczuwalne zgrubienie wzdłuż ścięgna.
- Trzeszczenie lub przeskakiwanie: niekiedy można wyczuć lub usłyszeć „trzaski” przy ruchu (zwłaszcza przy ścięgnach przechodzących przez pochewki).
- Ból przy oporowanym ruchu: nasilenie dolegliwości przy wykonywaniu ruchu przeciwko oporowi (testy izometryczne/idące przy badaniu klinicznym).
- Zmiany w funkcji: ograniczenie aktywności sportowej lub codziennych czynności, obniżenie wydajności.
Diagnostyka
- Palpacja punktowa, testy izometryczne i izokinetyczne, ocena zakresu ruchu, ocena siły mięśniowej.
- Badania obrazowe: ultrasonografia i rezonans magnetyczny przydatne do oceny uszkodzeń strukturalnych, ewentualnych zmian zwyrodnieniowych i płynu w pochewce ścięgna.
Terapia ruchem w tendinopatii
Terapia ruchem jest podstawą rehabilitacji w tendinopatii. Wynika to z budowy i fizjologii ścięgna, które reaguje na obciążenie mechaniczne. Ścięgna są zbudowane tak, aby wytrzymywały duże obciążenia. Ruch stymuluje produkcję kolagenu typu I, reorganizację włókien, poprawę sztywności i sprężystości oraz zwiększa zdolność do magazynowania energii. Ścięgno reaguje na napięcie, obciążenie sprężyste, kompresje oraz przyrost siły.
Kluczowe w leczeniu tendinopatii są bodźce koncentryczno-ekscentryczne. To właśnie one stymulują syntezę kolagenu typu I, a także zwiększają odporność ścięgna na rozciąganie. W rehabilitacji tendinopatii nie jest ważna duża objętość ruchu, a odpowiednio wysoka intensywność.
Dlaczego nie rozciągać ścięgna w stanie ostrym?
W ostrej fazie tendinopatii w ścięgnie dominuje stan zapalny, co charakteryzuje się zwiększoną wrażliwością mechanoreceptorów, zmniejszoną tolerancję na kompresję i obniżoną sprężystością. Również często występuje obrzęk, który może utrudniać wykonanie ruchu.
Gdy podczas tej fazy zaczniemy rozciągać ścięgno, wtedy zwiększa się obciążenie kompresyjne w miejscu bólu, co powoduje utrzymywanie się stanu zapalnego. Klasyczne rozciąganie nie wykazuje trwałego wpływu na reorganizacje kolagenu ani na zwiększenie tolerancji obciążeniowej.Wykonywanie stretchingu w ostrej fazie tendinopatii nie tylko nie sprzyja procesowi gojenia, lecz może także nasilać reakcję zapalną, co opóźnia możliwość przejścia do kolejnych etapów rehabilitacji.
Na tym etapie ważna jest redukcja stresu mechanicznego, wsparcie adaptacji tkankowej i zapobieganie kolejnym uszkodzeniom.
Współczesne etapy rehabilitacji powinny uwzględniać takie ćwiczenia (obciążenia) jak:
- izometryczne
- ekscentryczne
- izotoniczne
- wolnego, ciężkiego obciążenia,
- bodźców magazynujących energię
Etap dobierany jest zawsze indywidualnie do stanu Pacjenta i stopnia zaawansowania choroby.
Ćwiczenia izometryczne
Izometria to rodzaj pracy mięśnia, w którym dochodzi do jego napięcia, ale nie zmienia się jego długość. Takie ćwiczenia są często wykonywane na początku rehabilitacji, gdy nie można (np. po operacjach) lub jest ograniczony ruch w stawie, a także pomagają zmniejszyć ból i poprawiają kontrolę nerwowo-mięśniową, co wspiera powrót do pełnej sprawności.
W procesie leczenia tendinopatii ćwiczenia izometryczne umożliwiają rozpoczęcie terapii bez kompresji w ścięgnie, a więc nie powodują nasilenia się stanu zapalnego. Poza tym izometria pozwala na ćwiczenia, wtedy kiedy wykonywanie ruchu powoduje dolegliwości bólowe.
Przykładowym ćwiczeniem izometrycznym jest napięcie mięśnia czworogłowego uda w leżeniu bądź w siadzie prostym. Takie ćwiczenie często wykonywane jest na początku terapii tendinopatii ścięgna rzepki, czyli kolanie skoczka.
Ćwiczenia ekscentryczne
Po ćwiczeniach izometrycznych następnym etapem w terapii są ćwiczenia ekscentryczne. Ekscentryka polega na napięciu mięśni przy równoczesnym jego rozciągnięciu. Takie ćwiczenia po fazie ostrej tendinopatii stymulują przebudowę kolagenu, zwiększają odporność na rozciąganie oraz na obciążenie mechaniczne, a także poprawiają funkcje mięśni i ich kontrolę.
Powolne kontrolowane wydłużanie mięśnia zwiększa obciążenie ścięgna, co pobudza fibroblasty do syntezy lepszego, uporządkowanego kolagenu typu I - ścięgno staje się mocniejsze i bardziej odporne.
Przykładem takiego ćwiczenia jest powolne opuszczanie pięty na stopniu, które wykonuje się przy tendinopatii ścięgna Achillesa.
Heavy Slow Resistance (HSR)
Heavy Slow Resistance to metoda treningowa, która polega na wykonywaniu powolnych ruchów z dużym obciążeniem w pełnym zakresie ruchu. Zwykle stosuje się obciążenie 70-80% maksymalnego obciążenia przy jednym powtórzeniu. Ćwiczenia te wykonywane są powoli - 3 sekundy fazy koncentrycznej i 3 sekundy fazy ekscentrycznej.
Ta metoda treningowa w tendinopatii powoduje zwiększenie sztywności ścięgna, poprawę jakości włókien kolagenowych, a także zwiększa tolerancję na obciążenia dynamiczne.
Metodę tą stosuje się często zamiast albo po etapie ćwiczeń ekscentrycznych. W terapii często stosuje się te same ćwiczenia jak w ekscentryce, ale dodaje się obciążenie w postaci hantli lub sztangi.
Końcowy etap terapii tendinopatii to trening funkcjonalny i plyometria, natomiast jest to indywidualnie ustalane przy planie terapii. Nie każda osoba cierpiąca na tendinopatię ścięgna potrzebuje takiego treningu, ale jest to zalecane dla osób aktywnych i sportowców, ponieważ aby ścięgno funkcjonowało poprawnie w aktywności fizycznej potrzebuje bodźców o szybkim narastaniu siły, skoków, sprintów. Przy braku tego etapu często dochodzi do nawrotów tendinopatii u sportowców.
Tendinopatia - rodzaje tendinopatii
Tendinopatie różnych okolic ciała - Achillesa, rzepkowa, pośladkowa oraz łokieć tenisisty - choć należą do jednej grupy zaburzeń, znacząco różnią się biomechaniką, charakterem przeciążenia, czynnikami ryzyka oraz sposobem reakcji na obciążenia terapeutyczne. Każde ścięgno funkcjonuje w innym środowisku mechanicznym, a jego patologia wynika z odmiennych kombinacji tensji, kompresji, przeciążeń cyklicznych i ograniczeń siłowych.
W przypadku ścięgna Achillesa dolegliwość charakteryzuje się wysokim udziałem obciążeń sprężystych i podatnością na kumulację mikrourazów, szczególnie u biegaczy. Warto rozróżnić postać środkową od przyczepowej, które różnią się biomechaniką: w tej pierwszej dominują przeciążenia napięciowe, natomiast w przyczepowej dołącza się istotna kompresja ścięgna o kość piętową podczas zgięcia grzbietowego. Ścięgno Achillesa dobrze reaguje na obciążenie - zwłaszcza ćwiczenia ekscentryczne i ciężkie powolne (HSR) - natomiast izometrie pełnią raczej rolę przeciwbólową. W tendinopatii przyczepowej należy unikać głębokiego rozciągania i ekscentryki w zgięciu grzbietowym, gdyż zwiększa to niekorzystną kompresję.
Tendinopatia rzepkowa, zwana „kolanem skoczka”, jest typową tendinopatią ścięgna sportów skocznościowych – obciążenia są ostre, cykliczne i generują znaczne siły rozciągające w ścięgnie rzepki. Często ma charakter bardziej reaktywny niż degeneracyjny i szybko nasila się po wysiłku plyometrycznym. Główne czynniki ryzyka to niewystarczająca siła ekscentryczna mięśnia czworogłowego, słaba kontrola miednicy oraz duża objętość skoków. W przeciwieństwie do Achillesa ścięgno rzepki dobrze reaguje na trening HSR.
Tendinopatia pośladkowa ma zupełnie inną biomechanikę niż dwie poprzednie — tutaj dominującym problemem jest kompresja ścięgien mięśni pośladkowych (głównie gluteus medius i minimus) o krętarz większy, zwłaszcza w pozycjach przywiedzenia biodra. Z tego powodu najczęstszy rodzaj u kobiet w średnim wieku, a objawy tendinopatii nasilają się podczas leżenia na boku, długiego chodzenia czy biegania z nadmiernym opadaniem miednicy. Terapia wymaga przede wszystkim redukcji kompresji (unikanie przywiedzenia, odpowiednia pozycja snu), następnie stabilizacji bólu poprzez izometrie, a potem stopniowej progresji siłowej HSR odwodzicieli biodra.
Tendinopatia ECRB, znana jako łokieć tenisisty, jest wynikiem przeciążeń prostowników nadgarstka, zwłaszcza podczas ekscentrycznej kontroli chwytu i pronacji. W przeciwieństwie do ścięgna Achillesa czy rzepki, tutaj istotną rolę odgrywa również komponent neurodysfunkcji (np. drażnienie nerwu promieniowego). Dominują przeciążenia tensyjne, wynikające z długotrwałego powtarzania ruchów chwytu lub pracy manualnej. Tendinopatia ta również dobrze reaguje na izometrie, a następnie trening siłowy o dużym obciążeniu i wolnym tempie, ukierunkowany na prostowniki nadgarstka i poprawę funkcjonalnej siły chwytu.
Bibliografia:
1. Sussmilch-Leitch et al.: Physical therapies for Achilles tendinopathy: systematic review and meta-analysis. Journal of Foot and Ankle Research 2012 5:15.
2. Xiao et al. Comprehensive assessment of heavy slow resistance training and high-dose therapeutic ultrasound USG in managing patellar tendinopathy, a randomized single-blind controlled trial BMC Sports Science, Medicine and Rehabilitation
3. Alfredson H, Pietilä T, Jonsson P, Lorentzon R. Heavy-load eccentric calf muscle training for the treatment of chronic Achilles tendinosis. Am J Sports Med. 1998.
4. Coombes BK, Bisset L, Vicenzino B. Management of lateral elbow tendinopathy. BMJ / JOSPT reviews (2015)
5. Grimaldi A., Gluteal tendinopathy: Integrating pathomechanics and rehabilitation
considerations. J Orthop Sports Phys Ther. 2015.
6. Williams B, Gyer G. Tendons under load: Understanding pathology and progression. J
Musculoskelet Surg Res. 2025;9:393-402. doi: 10.25259/JMSR_86_2025.
Tendinopatia ścięgna: jak wygląda leczenie tendinopatii falą uderzeniową? Sprawdź, jak terapia falą uderzeniową pomaga w leczeniu tendinopatii ścięgna.
26.05.2026
Zespół bolesnego barku: poznaj przyczyny, objawy i skuteczną fizjoterapię barku. Samoistny ból barku? Sprawdź, jak leczyć to schorzenie!
14.07.2025
Jaka jest funkcja ścięgna Achillesa? Jakie są objawy kontuzji i najczęstszych urazów ścięgna Achillesa? Sprawdź jak wygląda skuteczne leczenie.
25.11.2024