Hipermobilność stawów: wiotkość, nadmierna ruchomość stawów
Czym jest hipermobilność stawów?
Hipermobilność stawów to stan, w którym stawy ciała wykazują nadmierną ruchomość lub wiotkość. Spowodowana jest dziedziczną nieprawidłowością w strukturze tkanki łącznej całego organizmu. Powoduje to zaburzenia w proporcji kolagenu.
Wystąpienie hipermobilności zależy od indywidualnych czynników takich jak:
- wiek
- płeć
- pochodzenie etniczne
- rasa
Hipermobilność (joint hypermobility) dotyka 38% osób pochodzenia azjatyckiego i afrykańskiego. W krajach zachodnich dotyczy 10% populacji. Hipermobilność częściej dotyczy dzieci niż osoby dorosłe. Częściej także występuje u kobiet.
Objawy hipermobilności stawów mogą być różne, a ich nasilenie zależy od stopnia nadmiernej elastyczności stawów oraz od indywidualnych predyspozycji. Niektóre osoby z hipermobilnością nie mają żadnych objawów. Jednak w innych przypadkach hipermobilność stawów może prowadzić do różnych dolegliwości, które mogą wpływać na codzienne funkcjonowanie.
Objawy nadmiernej mobilności stawów i wiotkości stawów
- zwiększony zakres ruchomości w stawach
- wiotkość torebek stawowych i więzadeł
- zaburzenia w funkcjonowaniu narządów oraz układów zawierających tkankę łączną
Według niektórych badaczy (Zweers i wsp.) hipermobilności stawów nie powinno się traktować jako oddzielnej jednostki chorobowej, a objaw zaburzeń strukturalnych tkanki łącznej, który towarzyszy wielu chorobom genetycznym np., zespołowi Downa, wrodzonej łamliwości kości, Marfana, zespół Ehlersa-Danlosa oraz łagodnemu zespołowi hipermobilności stawów (BHJS – benign hypermobility joint syndrome).
Łagodny zespół hipermobilności stawów - BHJS
Charakterystycznym objawem tego zespołu, oprócz nadmiernej ruchomości stawów jest:
- przewlekły ból stawów
- bóle pleców
- podwichnięcia, zwichnięcia stawów
- cienka skóra - mocno rozciągliwa
- łagodne uszkodzenia tkanek
- objawy typowe dla zespołu Marfana - charakterystyczna postawa ciała
- zaostrzenie bólu podczas aktywności fizycznej
- u dzieci narastający ból wieczorem i w nocy, wybudzający ze snu
- bóle pleców głównie u nastolatków
- płaskie stopy
- koślawe kolana
- skrzywienie kręgosłupa
- hiperlordoza w odcinku lędźwiowym kręgosłupa
- żylaki
- niektórzy badacze sugerują także związek cieśni nadgarstka
Kolagen
U osób z hipermobilnością stawów proporcja kolagenu typu III w stosunku do łącznej ilości kolagenu typu III i II jest podwyższona w stosunku do normy. Te nieprawidłowości w ścięgnach wpływają na funkcjonowanie różnych struktur anatomicznych.
Najczęściej zgłaszanym problemem zarówno przez dzieci, jak i dorosłych jest ból stawów. W szczególności stawu kolanowego i skokowego. Mogą także występować obrzęki. Przemieszczenia (dyslokacje) mogą występować w różnych stawach np.
- rzepkowo-udowych
- skroniowych
- barkowych
- biodrowych
- śródręczno-paliczkowych
- stawów odcinka lędźwiowego kręgosłupa
- może wystąpić kręcz szyi
- zwichnięcia stawu łokciowego
Diagnostyka hipermobilności stawów
Diagnoza hipermobilności stawów opiera się na:
- Wywiadzie medycznym — lekarz lub fizjoterapeuta przeprowadza szczegółową rozmowę, aby ocenić, czy w rodzinie występowały podobne problemy, a także
analizuje dotychczasowe objawy pacjenta. - Badaniu fizykalnym — sprawdza zakres ruchu stawów i ocenia, czy stawy wykazują nadmierną elastyczność.
- Zmodyfikowana Skala Beightona — jest to jedna z popularniejszych skali do oceny hipermobilności stawów. Skala ta ocenia zakres ruchomości w 9 stawach, a wynik powyżej 4 punktów (na 9) może wskazywać na hipermobilność.
Warto zauważyć, że hipermobilność stawów nie zawsze musi prowadzić do problemów zdrowotnych, ale w niektórych przypadkach może być związana z bólem stawów, niestabilnością stawów, a także może zwiększać ryzyko kontuzji i prowadzić do urazów.
Fizjoterapia przy nadmiernej ruchomości stawów
Fizjoterapia pełni kluczową rolę w tym schorzeniu. Jej celem jest przede wszystkim:
- wzmocnienie siły mięśniowej
- poprawa propriocepcji
Ma to na celu wzmocnienie stawów i mięśni, poprawę stabilizacji stawów, co prowadzi do zmniejszenie dolegliwości bólowych.
Nie należy wykonywać stretchingu stawowego. W ćwiczeniach dotyczących stabilności stawów można wykorzystać: techniki PNF z wykorzystaniem taśm Thera-Band Ćwiczenia powinny być stopniowane pod względem trudności; rozpoczynając od ćwiczeń statycznych, następnie przechodząc do ćwiczeń dynamicznych i ćwiczeń z oporem.
Niezwykle ważna jest także praca nad propriocepcją np. za pomocą rytmicznej stabilizacji stawów z metody PNF, wzmocnienie stabilizacji centralnej. Przykładowe ćwiczenia to stanie na jednej nodze.
Osoby z hipermobilnością mogą uprawiać sport, ale muszą zachować szczególną ostrożność. Pacjentom z hipermobilnością zalecane jest pływanie, które odciąża stawy, a także jazda na rowerze stacjonarnym wzmacniająca mięśnie.
Jako terapia wspomagająca może być zastosowany:
- TENS
- ciepłe lub zimne okłady
- kinesiotaping
- elektroterapia
- terapia manualna
- masaż
- relaksacje
Farmakoterapia
W przypadku wystąpienia dolegliwości bólowych i zapalenia stawów można zastosować leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
Edukacja pacjenta – kluczowy element terapii hipermobilności
Edukacja pacjenta jest jednym z najważniejszych elementów postępowania w hipermobilności stawów. Nawet najlepiej dobrana fizjoterapia czy sprzęt wspomagający nie przyniosą trwałych efektów, jeśli pacjent nie rozumie specyfiki swojego problemu.
Osoby z hipermobilnością często:
nieświadomie wykorzystują skrajne zakresy ruchu,
„opierają się” na przeprostach kolan lub łokci,
traktują nadmierną ruchomość jako atut, a nie potencjalne źródło przeciążeń.
Edukacja powinna obejmować:
naukę utrzymywania stawów w bezpiecznych zakresach ruchu,
rozpoznawanie pozycji i czynności sprzyjających przeciążeniom,
zrozumienie, że w hipermobilności kontrola ruchu jest ważniejsza niż elastyczność,
podstawy ergonomii w pracy i codziennym funkcjonowaniu.
Świadomy pacjent lepiej współpracuje w terapii, rzadziej doprowadza do nawrotów dolegliwości i skuteczniej korzysta z zaleconych form wsparcia.
Hipermobilność stawów u dzieci i młodzieży
Hipermobilność u dzieci występuje znacznie częściej niż u dorosłych i w wielu przypadkach stanowi fizjologiczny etap rozwoju. U części dzieci wraz z wiekiem dochodzi do naturalnego zmniejszenia zakresów ruchu i poprawy stabilności stawów.
Nie zawsze jednak nadmierna ruchomość jest zjawiskiem obojętnym klinicznie. Na szczególną uwagę zasługują dzieci, u których pojawiają się:
częste bóle kończyn dolnych lub kręgosłupa,
szybka męczliwość podczas aktywności fizycznej,
problemy z koordynacją i stabilnością,
nawracające urazy, skręcenia lub podwichnięcia.
W takich przypadkach kluczowe jest wczesne wdrożenie:
ćwiczeń poprawiających kontrolę nerwowo-mięśniową,
prostych form stabilizacji,
nauki prawidłowych wzorców ruchowych.
U dzieci z hipermobilnością szczególnie ważne jest unikanie nadmiernego rozciągania oraz aktywności wymagających długotrwałego utrzymywania skrajnych pozycji stawowych.
Praca własna pacjenta i autoterapia
Praca własna pacjenta stanowi istotne uzupełnienie terapii prowadzonej przez fizjoterapeutę. W hipermobilności stawów kluczowe znaczenie ma regularność i jakość wykonywanych działań, a nie ich intensywność.
Do bezpiecznych i często rekomendowanych form autoterapii należą:
ćwiczenia izometryczne i stabilizacyjne,
trening propriocepcji,
krótkie, codzienne sesje aktywacji mięśni głębokich,
kontrolowana praca z lekkim oporem.
Pomocne mogą być również akcesoria wykorzystywane w fizjoterapii i treningu medycznym, takie jak:
taśmy oporowe,
piłki i poduszki sensomotoryczne,
rollery i piłeczki do delikatnego rozluźniania tkanek.
Warto podkreślić, że w hipermobilności celem nie jest zwiększanie zakresu ruchu, lecz poprawa stabilności, kontroli oraz świadomości ciała. Autoterapia powinna być zawsze dostosowana indywidualnie i oparta na zaleceniach specjalisty.
Hipermobliność stawów - podsumowanie
Hipermobilność stawów nie jest chorobą sama w sobie, jednak u wielu osób może prowadzić do bólu, przeciążeń oraz ograniczeń w codziennym funkcjonowaniu. Kluczowe znaczenie w postępowaniu ma nie tyle zwiększanie zakresu ruchu, co poprawa stabilności, kontroli nerwowo-mięśniowej i świadomości ciała.
Skuteczne wsparcie osób z hipermobilnością powinno opierać się na:
indywidualnie dobranej fizjoterapii,
edukacji pacjenta i zmianie nawyków ruchowych,
regularnej pracy własnej,
odpowiednim wsparciu w postaci sprzętu stabilizującego i treningowego.
Szczególną uwagę warto zwrócić na dzieci i młodzież, u których wczesna interwencja oraz nauka prawidłowych wzorców ruchowych mogą zapobiec dolegliwościom w późniejszym życiu.
Świadome podejście do hipermobilności, oparte na współpracy pacjenta ze specjalistą, pozwala nie tylko zmniejszyć dolegliwości bólowe, ale również poprawić jakość życia i bezpieczeństwo ruchu na co dzień.
Piśmiennictwo:
1. Mirska, A., Kalinowska, A. K., Topór, E., Okulczyk, K., & Kułak, W. (2011). Łagodny zespół hipermobilności stawów (BHJS). Neurol Dziec, 20, 41.
